Transformatie van een icoon van de wederopbouw Warenhuis V&D in Groningen omgebouwd tot Het Groot Handelshuis 1 Het Groot handelshuis kent een gevarieerd programma: fietsenstalling, supermarkt, horeca, kantoorruimtes en dakterrassen. Foto: De Zwarte Hond, Eva Bloem 1 22?CEMENT?3 2025 Na het faillissement van Vroom & Dreesmann in 2015 kwam een aantal panden in de binnenstad van Groningen leeg te staan. In de jaren daarna zijn al die gebouwen aange­ pakt. Vanaf 2017 tot en met 2019 is het oude V&D-distributiegebouw aan de Rode Wees­ huisstraat getransformeerd in The Ware­ house: een goed toegankelijke winkelruimte in de kelder en op de begane grond, met daarboven een optopping met 24 woningen. Vervolgens durfden ontwikkelaars het aan om voor eigen rekening en risico de andere leegstaande V&D- panden te verwerven, om daarmee greep te krijgen op de herontwik­ keling. In de jaren 2017 tot en met 2021 is het gebouw van de Vendorama (een merk van V&D) aan de Stalstraat gesloopt en vervan­ gen door Mercado, een gebouw met com­ merciële ruimte over twee lagen en daarbo­ ven 41 woningen. Vanaf 2019 tot en met 2022 is het V&D- warenhuis aan de Grote Markt getransformeerd in Het Groot Handelshuis, met daarin een gevarieerd programma: een fietsenstalling in de kelder voor de gemeente Groningen, een supermarkt met horeca op de begane grond en eerste verdieping, daar­ boven vier lagen met kantoren en ten slotte twee dakterrassen. De herontwikkeling tot kantoren viel midden in de coronapandemie, wat de vraag opriep of er nog wel behoefte was aan werk- ruimte. Dat bleek het geval te zijn. Met zijn flexibel indeelbare vloeren voorziet het (inmiddels geheel verhuurde) pand in de behoefte aan hoogwaardige kantoorruimte op een zeer centraal gelegen locatie.Korte geschiedenis van het gebouw Pas tegen het eind van de jaren 50 kreeg Groningen, als laatste grote stad van Neder­ land, zijn eerste vestiging van Vroom & Dreesmann. De belangrijkste reden was dat een broer van Willem Vroom, en later ook de zoons van die broer, al een eigen manu­ facturenwinkel in de stad bestierden en ­ Willem hen geen concurrentie aan wilde doen. Het warenhuis stamt uit 1958 (foto 3) en is ontworpen door de gebroeders Evert Kraaijvanger en Herman Kraaijvanger uit Rotterdam, en geconstrueerd door Raadge­ vend Ingenieursbureau Aronsohn, eveneens uit Rotterdam. Oorspronkelijk telde het gebouw zes bouwlagen: een kelder, begane grond, drie verdiepingen over het gehele gebouwopper­ vlak, en een opbouw over een deel van de vierde verdieping. Al in de jaren 60 is er een vijfde verdieping toegevoegd en zijn de rol­ trappen tot boven doorgetrokken (fig. 4). Bestaande constructie Het gebouw staat op de meest noordelijke uitloper van de Hondsrug en is gefundeerd op staal. Het opgaande werk bestaat uit een robuuste, in het werk gestorte, betoncon­ structie. De vrij indeelbare verdiepingen worden gevormd door puntvormig onder­ steunde vloeren met een dikte van 290 mm in een kolommenraster van circa 9 × 9 m² (fig. 5). De kolommen, die zijn voorzien IR. THEO VAN WAGENINGEN Adviseur & Directeur Dijkhuis ingenieurs auteur PROJECTGEGEVENS project Het Groot Handelshuis Groningen opdrachtgever MWPO architect De Zwarte Hond constructeur Dijkhuis ingenieurs betononderzoek Bejan adviseur lijmwapening ABT aannemer Bouwbedrijf Kooi Appingedam sloopbedrijf Eerens lijmwapening SealTeq oplevering najaar 2022 Het Groot Handelshuis is een multifunctioneel gebouw aan de Grote markt in Groningen, in het oude pand van de V&D. Veel van het oorspronkelijke gebouw is behouden, maar er waren ook een aantal constructieve ingrepen nodig, onder meer de toevoeging van een atrium en een nieuwe dakopbouw. CEMENT 3 2025 ?23 2 Atrium in Het Groot Handelshuis. Foto: De Zwarte Hond, Eva Bloem 3 V&D Groningen in oude staat Om het wegkantelen van de resterende vloerdelen te voorkomen zijn stalen kolommen en betonwanden geplaatst 2 3 24?CEMENT?3 2025 12 3 4 5 6 78 9 10 1112 Kelder -4.500 + Peil 1e verdieping 4.700 + 2e verdieping 8.950 + 3e verdieping 13.200 + 4e verdieping 17.450 + 5e verdieping 22.120 + 6e verdieping 26.650 + Dak 31.150 + 4 Langsdoorsnede oude situatie, met in het midden de roltrappen 5 Plattegrond oude situatie 4 5 CEMENT 3 2025 ?25 van kolomkoppen (fig. 4), verjongen van een diameter van 900 mm in de kelder tot een diameter van 500 mm boven de vierde ver­ dieping. De stabiliteit wordt in beide richtin­ gen geleverd door de portaalwerking van de kolommen en de vloeren. Eind jaren 60 is de constructie boven de vierde verdieping gesloopt en is die ver­ vangen door een opbouw over een groter oppervlak, met daar bovenop een vijfde ver­ dieping plus een dakopbouw. De constructie van deze opbouw bestaat uit stalen kolom­ men, hoofdliggers en gordingen met prefab betonplaten op de vijfde verdieping en gas­ betonplaten op de dakvloer van de opbouw. Tot 2015 heeft het pand gefunctioneerd als één van de meest succesvolle V&D- vesti ­ gingen van het land. Daarna is het door een aantal partijen in gebruik geweest als tijdelijke winkelruimte. Van eind jaren 60 tot de trans ­ formatie in 2019 is de indeling en constructie van het gebouw niet wezenlijk veranderd. Het gebouw is bijzonder goed gedocu­ menteerd; vrijwel alle constructietekeningen van de jaren 50 en 60 zijn terug te vinden in het gemeentearchief. Zoals wel vaker het geval, zijn er echter geen berekeningen aan­ getroffen. Van boekenkelder naar fietsenstalling De oorspronkelijke kelder, waarin de boeken- en platenafdeling was ondergebracht, heeft 6 6 Isometrische dwarsdoorsnede ter plaatse van het atrium plaatsgemaakt voor een openbare fietsen­ stalling. Het beleid van de gemeente is dat die dag en nacht toegankelijk moet zijn. Aan de buitenkant van het gebouw zijn daarom aan de oostzijde en westzijde nieuwe ont­ sluitingen van de kelder toegevoegd in de vorm van trappen en hellingbanen voor de fietsen (fig. 6) en in de kelderwand zijn ope­ ningen aangebracht. De inwendige vrije hoogte van de kel­ der is meer dan 4 m. Vanwege de aansluiting op de straten moesten de lengtes van de hellingbanen echter worden beperkt. De fietsers komen daarom binnen op een pla­ teau dat 1 m boven de keldervloer ligt en kunnen dan links en rechts verder naar be­ neden. Voordeel daarvan was dat de kelder­ wand niet tot bovenkant keldervloer hoefde te worden verwijderd. De slooplijn lag daar­ mee boven het grondwaterniveau en ook ruim boven het aanlegniveau van de kelder en de belendingen. Daardoor konden de nieuwe toegangen in een vrij ontgraven bouwput, zonder grondkeringen en zonder bemaling worden gerealiseerd. Met deze nieuwe fietsenstalling is ook een oost- westroute door het gebouw heen ontstaan, van de Ebbingestraat naar de Stalstraat. Van roltrappen naar een atrium Het oorspronkelijk gesloten gebouw is open gemaakt door in het hart, ter plaatse van de plateau hellingbaan 26?CEMENT?3 2025 trap naar atrium fietsenkelder fietsenkelderhellingbaan/plateau fietsenkelder in het gebouw de roltrappen van onder naar boven opgehangen. Vervolgens zijn de trappen losgeslepen van de betonconstruc­ tie, naar beneden getakeld, op karretjes ge­ plaatst en één voor één naar buiten gerold. Uiteindelijk is ook de eerste verdieping dichtgezet. Omdat het atrium veel groter is dan de oorspronkelijke openingen voor de rol­ trappen, moesten de openingen op de twee­ de tot en met de vierde verdieping worden verruimd. Voor het plaatsen van de roltrap­ pen zijn indertijd betonnen rondgaande platte ringbalken gemaakt. De ringbalken op de tweede en derde verdieping moesten deels worden doorgezaagd om het atrium te kunnen maken (foto 8). Om het wegkantelen van de resterende vloerdelen te voorkomen, konden aan de noordkant van het atrium stalen kolommen als permanente stempels worden geplaatst, vanaf de kelder tot aan de onderkant van de derde verdieping (foto 8). Vanwege de indeling van de horeca op de eerste verdieping en de supermarkt op de begane grond waren extra kolommen aan de zuidkant niet wenselijk. Aan die zijde zijn daarom op twee plekken betonwanden 7 Een deel van de vloeren is aan onder- en bovenkant versterkt met koolstof lamellen 7 Isometrische langsdoorsnede oude roltrappen, een atrium te maken dat tot het dak reikt, waardoor licht tot beneden in het gebouw naar binnen valt (fig. 7). Ook zijn ramen in de gevel geplaatst. Een nieuwe monumentale natuurstenen trap aan de kant van de Grote Markt leidt van de begane grond naar het atrium op de eerste verdie­ ping. De roltrappen zijn vervangen door een speelse invulling van trappen en bordessen. In eerste instantie reikten de roltrappen tot aan de tweede verdieping en was de derde verdieping nog dichtgelegd met een elemen­ tenvloer, in verband met later aan te bren­ gen roltrappen. Bij de verbouwing van eind jaren 60 zijn de roltrappen verder doorgezet tot aan de vijfde verdieping. Daarbij is de elementenvloer uit de derde verdieping verwijderd en is er een trapgat in de vierde verdieping gezaagd met rondom extra wa­ pening voor het opvangen van de trappen. Door de eerdere verbouwing werd het aanpassen van de vloeren rond de roltrap­ pen een project op zich. Eerst is de roltrap naar de kelder verwijderd. De begane grond is dichtgezet met een nieuw stuk betonvloer. Daarna zijn met behulp van katrollen boven­ atrium CEMENT 3 2025 ?27 tussen de tweede en derde verdieping ge­ plaatst (fig. 9). Het restant van de ringbalk van de derde verdieping rust op deze wan­ den en het restant van de ringbalk op de tweede verdieping is eraan opgehangen. De belastingen worden vanuit deze wanden via kolomkoppen rechtstreeks naar de kolom­ men geleid. Op nadrukkelijk verzoek van de architect is er enkele decimeters ruimte ge­ houden tussen de nieuwe wanden en de be­ staande kolommen (fig. 9). De nieuwe betonwanden zijn gestort via sparingen in de derde verdieping met zelfverdichtend beton, waarbij er bovenin de wandkisten ontluchtingsgaten zijn mee­ genomen. Aanpassingen aan de vloeren Als gevolg van de herinrichting van het gebouw is ook de logistiek ingrijpend aange­ past. Een liftschacht is een installatieschacht geworden en er zijn verticale en horizontale leidingtracés toegevoegd. Vanwege de grote vrije hoogtes is er voldoende ruimte voor de leidingen tussen de bovenkant van het ver­ laagde plafond en de onderkant vloer. De posities en afmetingen van de schachten zijn dusdanig afgestemd met architect, in­ stallatieadviseur en installateur, dat de meeste vloersparingen zonder aanvullende constructieve voorzieningen konden worden aangebracht. Behalve de roltrappen is er ook een vast trappenhuis over vier bouwlagen com­ pleet verdwenen (in de zuid-oosthoek, fig. 5). Het achterblijvende trapgat is dichtgezet. Het was met 4 × 5 m² zo groot, dat er een versterking moest worden aangebracht om de extra belasting af te voeren naar de kolommen. Om ingewikkelde aansluitingen te vermijden, zijn extra stalen balken onder de vloer geplaatst (fig. 10). Die balken zijn Het hart van de constructie van de opbouw bestaat uit twee robuuste portalen 8 8 Atrium in aanbouw met zaaglijn langs de kolomkoppen, gezien vanaf de dichtgelegde eerste verdieping 28?CEMENT?3 2025 best. ø700-2060best. ø700-2060 best. 470x700best. 600x700 best. 400x350best. 400x350 HEA400HEA400 HEA400 best. ø700-2060best. ø700-2060 best. 470x700best. 600x700 best. 400x350best. 400x350 hrsp ø12-150   hrsp ø12-150   hrsp ø12-150   hrsp ø12-150   hrsp ø12-150   hrsp ø12-150   +8950 +13200 +8600 +8890 +12850 +13140 09206 +/- 230 520 175 175 as 350 110 110 30 115 220 115 450 ø 80 350425 425 lijmwapening 8ø20-200 lg 500 mm Hakron TSE ø25/M30x2260 2x3 h.o.h. 150 mm ankers in 3e laag van de wapening staalplaat 500x450x30 65 220 65 wap: # ø12-150 l/r hrsp ø12-150                         -     ?                               -                                                                                                          -                                             -                                                                                                                                                                                                                                    -                                                                                                                                                                            -                                                                     -       -                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9 10 9 Betonwanden op derde verdieping, iets losgelaten van de kolommen 10 Stalen balken onder vloer ter plaatse van dichtgelegd trapgat CEMENT 3 2025 ?29 vlak naast de kolomkop opgehangen aan de vloeren, zodat de belasting vanaf daar direct naar de kolommen wordt afgedragen (fig. 11). Zoals eerder gemeld is het vloerge­ deelte van de begane grond en de eerste ver­ dieping bij de roltrap dichtgezet en zijn op de tweede, derde en vierde verdieping grote stukken vloer verwijderd ten behoeve van het atrium. Voor de trapopgang naar het atrium is juist weer een stuk vloer verwijderd over een vlak van maar liefst 6 × 26 m². Verder is op de eerste verdieping aan de zuidzijde een vide toegevoegd als kijkgat van de horeca naar de ondergelegen supermarkt. Vanwege de bestemming tot super­ markt werd voor de begane grond een ver­ anderlijke belasting geëist van 6,00 kN/m². Voor de horeca is een veranderlijke belas­ ting van 4,00 kN/m² aangehouden. Voor de veranderlijke belasting van de verdiepingen zijn waardes aangehouden van 2,50 tot 3,00 kN/m². Verder is er op de begane grond, de eerste verdieping en delen van de hogere verdieping rekening gehouden met belasting uit tegels. Krachtswerking vloeren?De krachtswerking in de vloeren is door alle aanpassingen flink gewijzigd. Met een EEM-programma is deze krachtswerking, alsmede de invloed van de gewenste sparingen en belastingen, nauw­ keurig onderzocht. Hoewel het een robuust gebouw lijkt, is de capaciteit van de vloeren niet bovenmatig groot. Het pand is gebouwd in een periode dat er gebruik werd gemaakt van veel verschillende kwaliteiten wape­ ningsstaal. De vloeren bleken plaatselijk te moeten worden versterkt; daarbij is gedacht aan de toepassing van lijmwapening. Mede op aanwijzing van ABT, de adviseur van de lijmwapening, is besloten om nader onder­ zoek te laten doen naar de kwaliteit van de gebruikte materialen. Onderzoek verdiepingsvloeren?Er zijn op meerdere plekken betonkernen geboord en zijn er staven boven- en onderwapening uit de verschillende verdiepingvloeren gewon­ nen. De gemeten betondruksterkte komt tenminste overeen met een sterkteklasse C28/35. Dat is niet eens zo hoog, als bedacht wordt dat op de originele constructieteke­ ningen een kubusvastheid van het beton na 28 dagen van 250 kg/cm² is aangegeven, en het beton op het moment van beproeven ruim 60 jaar oud was. De gemeten vloei­ grens van de wapening bedraagt 472 N/mm², wat tenminste overeenkomt met de staal- kwaliteit QRn42 uit de GBV 1950. Versterking?Na het onderzoek zijn zones van de vloer versterkt. Grote delen van de beganegrondvloer zijn aan de onderkant, maar ook aan de bovenkant versterkt met koolstof lamellen. Op de eerste verdieping bleek dat op een veel kleiner gedeelte van de vloer noodzakelijk. Op een aantal plekken zijn de lamellen brandwerend bekleed. Slooplijnen?In overleg met de sloper en de architect zijn de slooplijnen van het atrium in de tweede, derde en vierde verdieping 11 Detail ophanging stalen balken 11 30?CEMENT?3 2025 vastgesteld. Vooraf is door Dijkhuis aan­ gegeven binnen welke marges de slooplijn kon worden gezocht, zonder dat er zou ­ moeten worden versterkt met lijmwapening. Om een al te complexe uitvoering te voor­ komen is aan de ene kant van het atrium de slooplijn precies tot aan de kolomkop ­ gelegd. ­ Vanwege de indeelbaarheid is aan de andere kant van het atrium de slooplijn juist wat verder van de kolomkop terecht­ gekomen. Met het oog op de samenhang en de horizontale doorkoppeling van de gebouw­ delen aan weerzijden van het atrium, zijn de gevelbalken aan de oostkant en westkant gehandhaafd. Nieuwe opbouw Bij de transformatie is de opbouw van de vierde en vijfde verdieping aan de zuidkant vervangen door een nieuwe opbouw met een wat langer en breder volume (foto 12). Het dakterras op de vierde verdieping is teruggekomen, maar ook op de vijfde ver­ dieping is een dakterras gecreëerd. De eerdere opbouw uit de jaren 60 steunde via uitwendige staalconstructies af op de ondergelegen betonkolommen. Bij de nieuwe opbouw was de nadrukkelijk wens van de architect om de constructie in zijn geheel binnen de gevels te positioneren. De nieuwe opbouw bestaat weer uit een staal­ constructie en net als de oude opbouw uit prefab betonplaten, dit keer in de vorm van kanaalplaten (fig. 13). Om gewicht te bespa­ ren is bij het dak gekozen voor staalplaten. Het hart van de constructie van de opbouw bestaat uit twee robuuste portalen. In de breedterichting is het volume dermate groot, dat er extra liggers onder de vierde verdieping zijn aangebracht om de boven­ bouw op af te steunen. Deze liggers zijn weer opgehangen aan de kolomkoppen van de betonconstructie (fig. 14). 12 Nieuwe dakopbouw 12 CEMENT 3 2025 ?31 +17450 +22120 +26650 C D E FGB +/- 1300raatligger +/- 5640 i.h.w. meten+/- 1050 680201150835835835835115020680 +/- 1300 raatligger +/- 5640 i.h.w. meten +/- 1050 680201150 835 835 835835 1150 20680 872 557278557278557278557278557 872872 557278557278557278557278557 872 1040 +/- 7990 9030 +/- 7990 1040 2572 5418 9030 5418 2572 2572 5418 9030 5418 2352 HEB500 HEB500 ø219.1x8.8ø219.1x8.8 ø219.1x8.8 HEB500 HEB500 ø219.1x8.8 HEB500 HEA220HEA220 HEA220 HEB550 HEA220 raatligger HEA550raatligger HEA550 PORTAAL PORTAAL mv mv mv mv 5x sparingen raatligger h.o.h. 835 mm in hart stalen ligger. Exacte maatvoering in het werk controleren en bij afwijkingen overleggen met Dijkhuis Ingenieurs! Doorsnede 8.B +17450 +17100 +17390 ø 50 afwerkvloer verwijderen, aanwerken met krimparme mortel strip 400x400x30 mm boorgat max. 4x M30-8.8 4x schotten t= 15mm 2050501005050 70 200 100 200 100 600 680 20 872 557 278 557 165 420 141 verwijderen staalconstructie verwijderen staalconstructieø219.1x8.8 85140 140 85 0309206 750 2x schotten HOLD in bewerking 278 140 278 140 2572 C/F 1272 5050100505020 200 70 278 557 872 20 680 278 140 278 140 voetplaat t = 20 mm +4x lijmankers M16-4.6 onder sabelenzie det. 8.01 100 200 100 D/E HEB500 165 420 165 0309206 750 verwijderen beton & staalconstructie Detail 8.01 Detail 8.02 De liggers zijn zo hoog dat ze conflicteren met de horizontale leidingen. Na afstemming met de installateur zijn daarom raatliggers met vijf openingen toegepast. Klimaatbewust en duurzaam bouwen In het transformatieproject van het waren­ huis zijn zo veel mogelijk elementen van het oorspronkelijke gebouw behouden. Daar­ mee is Het Groot Handelshuis een voorbeeld van klimaatbewust en duurzaam bouwen. Het gebouw is opnieuw geïsoleerd, er is HR+++-glas geplaatst en het heeft daardoor nu energielabel A. Er zijn extra klimaat­ installaties aangebracht, die de bruikbaar­ heid van het gebouw bevorderen en zorgen voor een gezond werkmilieu. Om een prettig binnenklimaat te garanderen zijn de vloeren van zowel verwarming als koeling voorzien. Een groen dakterras draagt bij aan de duur­ zaamheid van het gebouw, de biodiversiteit in de stad en het comfort van de gebruikers. Door de aanpak van de oude V&D- panden is een belangrijk deel van de binnenstad van Groningen weer aantrekkelijk gemaakt.? 13 14 13 Doorsnede nieuwe dakopbouw 14 Ophanging raatliggers 32?CEMENT?3 2025