Wegdekken en vliegvelden van voorgespannen beton inhet buitenland en in NederlandU.D.C. 625.84.012.46 + 625.712.65.012.46wegen en vliegvelden van voorgespannen betondoor ir. J. WeverZwitserlandBij Naz heeft men in 1955 twee proefvakken gemaakt, waarbij hetene vak met kabels en het andere vak met vijzels is voorgespannen.De met Freyssinet-kabels voorgespannen baan (334 m lang) be-staat uit vier platen ter lengte van 70 m en twee platen van 27 m,breed 2,50 m en dik 12 cm. De kabels lopen door de voegen heen.Aan de rand van de platen zijn de kabels dichter bij elkaar gelegd.In de voegen zijn vijzels en wiggen aangebracht, waardoor overde gehele plaat een nog grotere voorspanning wordt verkregen.Voor het tweede, 500 m lange, proefvak bij Naz (zes platen van70 m en twee van 40 m) zijn twee vaste grondankers aangebracht.De voorspanning, door toepassing van spanvoegen, bedraagt60 kg/cm2; voorts is door middel van een-dradige kabels ? 7 mm,op onderlinge afstanden van 1 m, nog een dwarsvoorspanning van4 kg/cm2aangebracht.Voor het proefvak te M?riken-Brunegg (1956), lang 505 m (waar-van 145 m in een bocht gelegen), breed 5,5 m, dik 12 cm, is eenvast grondanker aangebracht, alsmede een grondanker dat metribben in een oude weg is gelegen. De voorspanning van 70 kg/cm2is in de plaat opgewekt door middel van betonnen wiggen. Dezijvlakken van de wiggen zijn zodanig gemaakt (staalplaten inge-smeerd met grafiet), dat een geringe wrijving optreedt.It ali ?Ook in dit land is een experiment uitgevoerd en wel op de ViaAmilia bij Cesena (fig. 16). Het betreft hier een plaat ter lengtevan 500 m, breed 7,50 m, dik 2 m, gelegen tussen twee grond-ankers (fig. 17). De voegafstaiWen zijn 50 m, met een stuk van100 m in het midden. De langsvoorspanning is erin gebracht doormiddel van voorgerekte draden ? 5 mm. Voorts is een dwars-voorspanning aangebracht door middel van nagerekte kabels. Devoorspanning bedraagt zowel in langs- als dwarsrichting 25 kg/cm2.Ten einde de wrijving gering te houden is onder de plaat een bitu-mineuze laag aangebracht.OostenrijkHet voorgespannen gedeelte van de startbaan op het vliegveld teWenen heeft een lengte van 1000 m, een breedte van 45 meter eneen dikte van 15 cm (fig. 18). De dwarsvoorspanning (10 kg/cm2)is aangebracht door middel van nagerekte kabels. In langsrichtingzijn voorgerekte kabels aangebracht, die eerst in tussengrond-ankers zijn verankerd. Nadat het beton enigszins was verhard,zijn -ter vermijding van krimpscheuren- de draden langzaamlosgemaakt, waardoor een langsvoorspanning ontstond van 16,5kg/cm2. De trekkracht van de draden werd daarna overgebrachtop de eindverankering.Op afstanden van 250 m zijn 1,50 m brede spanvoegen openge-houden. Nadat de kruip e.d. in het beton was be?indigd, zijn indeze voegen vijzels aangebracht om de rest van de benodigdevoorspanning te verkrijgen. Na voltooiing zijn de voegen metbetonspecie gevuld, nadat de vijzels verwijderd waren. De doorde temperatuurswerkingen veroorzaakte druk wordt dan doorde 2 meter diep in de bodem aangebrachte eindverankeringenopgenomen.Bij Salzburg is in de autosnelweg een proefvak gemaakt ter lengtevan 100 + 3 ? 200 + 100 = 800 m, breed 7,50 m en dik 16 cm(fig. 19). In het ene vak is de voorspanning aangebracht door mid-del van dubbele wiggen (systeem Rella-BBRV), die zijdelings wor-den voorgespannen en daardoor een voorspanning van 80 kg/cm2in de plaat brengen, die door de grondankers wordt opgenomen.Door temperatuurswisselingen kunnen drukspanningen tot 165kg/cm2optreden. In de oostelijke baan is een proefvak gemaakt,lang 65 + 5 ? 130 + 65 = 780 m, breed 7,50 m en dik 20 cm(fig. 20). Hier is met het identieke systeem van Prof. Leonardtgewerkt. De voorspanning bedraagt 70 kg/cm2, doch door tempe-ratuurswisselingen kunnen spanningen van 115-130 kg/cm2op-treden.* Het eerste gedeelte van dit artikel is gepubliceerd in Cement I3 (I96I)Nr. I, blz. I3/18.fig. 18. schema van voorgespannen startbaan te WenenBelgi?In Belgi? zijn enkele projecten uitgevoerd, doch ook daar verkeertmen nog in het experimentele stadium.Het betreft allereerst een taxibaan voor vliegtuigen, lang 350 m,breed 23,00 m en dik 10 cm, op het vliegveld Meisbroek. De beton-plaat is in langsrichting onderverdeeld in banen ter breedte van1,24 m (fig. 21). Deze banen zijn samengesteld uit geprefabriceer-de voorgespannen platen met schuine be?indigingen. De rand-platen hebben onder de plaat een versterking verkregen. Dedwars- en (ten gevolge van de schuine be?indiging van de platen)langsvoorspanning wordt verkregen door middel van nagerektedraden, die transversaal zijn aangebracht. De dwarsvoorspanning,die 36 kg/cm2bedraagt, introduceert een langsvoorspanning van30 kg/cm2.Aangezien deze langsvoorspanning de voorspanning van de gepre-fabriceerde platen in het midden van de baan ongunstig be?nvloedt,zijn deze voorgespannen (tijdens de prefabricage) met 30 + 36 =66 kg/cm2, zodat de waarde aldaar nooit onder de 36 kg/cm2kankomen. Deze voorspanning is verkregen door middel van voor-gerekte draden, te weten 32, 38 en 44 draden ? 5 mm per plaat,zulks afhankelijk van de plaats. De lengte van de platen (12 m) isbepaald uit overwegingen van transport.66 Cement 13 (1961) Nr. 2fig. 16. doorsneden voorgespannen betonplaat te Cesenafig. 17. grondanker te Cesenafig. 19. schema van het ene voorgespannen proefvak met grondankers e.d. in autosnelweg te Salzburgfig. 20. schema van het andere voorgespannen proefvak met grond-ankers e.d. in autosnelweg te Salzburgfig. 21. schema van taxibaan, vliegveld MeisbroekCement 13 (1961) Nr. 2 67fig. 22-23doorsneden terplaatse vanspanvoeg inwegvak Zwart-berg-Meeuwenfig. 24. grondanker in wegvak Zwartberg-Meeuwenfig. 25. grondanker in wegvak Zwartberg-MeeuwenVrij recent is het voorgespannen proefvak op de weg Zwartberg-Meeuwen. Het betreft een wegvak met een lengte van ruim 3,5km, waarvan een 340 m lang gedeelte met een straal van 1000 men een 50 m lang vak met een straal van 500 m.De vakken en de verdere gegevens zijn in tabel 4 nader aange-geven. De breedte bedraagt 7 m. De platen zijn in langsrichtingongewapend, de voorspanning is er door middel van platte vijzelsingebracht. Onder de voegen is een gang gemaakt, zodat mennaderhand zonder ongemak voor het verkeer de vijzels kan bij-stellen (fig. 22 en 23). De krachten worden opgevangen door tweegrondankers (fig. 24 en 25), die verschillend van constructie zijn.In de bogen zijn plaatselijk grondankers (flg. 26) aangebracht, teneinde zijdelings bewegingen van de platen te voorkomen.De ervaringen zijn tot op heden matig; reeds zijn tal van scheurengeconstateerd.Verenigde Staten en Australi?Ook in de Verenigde Staten zijn enkele voorgespannen projectengemaakt. Bekend is een proefplaat op de autoweg nabij Pittsburghmet secties van 120 m ? 3,60 m ? 12,5 cm, voorgespannen doormiddel van nagerekte kabels 4 ? 11 mm tot een langsvoorspan-ning van 31,5 kg/cm2.In Australi? schijnt men aan een project bezig te zijn met eenbetondikte van slechts 6 cm.fig. 26. zij-anker in wegdek Zwartberg-MeeuwenTabel 4. lengten en verdere gegevens van de proefvakken op deweg Zwartberg-Meeuwen (Belgi?)no. km dikte(cm)iangsvoor-spanningbij + 15 ?C(kg/cm2)dwarsvoorspanningof dwarswapening1 4,8985,03310 20 geen2 5,168 10 20 voorspanning 15 kg/cm23 5,303 10 20 voorspanning 7,5 kg/cm24 5,438 10 20 zachtstaal 5 ? 6 p. m15 5,573 10 30 zachtstaal 5 ? 6 p. m16 5,708 10 30 voorspanning 15 kg/cm27 5,843 10 30 voorspanning 7,5 kg/cm28 5,978 10 30 geen9 6,113 10 40 geen10 6,248 10 40 voorspanning 15 kg/cm211 6,383 10 40 voorspanning 7,5 kg/cm212 6,510 10 40 zachtstaal 5 ? 6 p. m113 6,653 12 30 zachtstaal 5 ? 6 p. m114 6,788 12 30 voorspanning 7,5 kg/cm215 6,923 12 40 voorspanning 7,5 kg/cm216 7,050 12 40 zachtstaal 5 ? 6 p. m117 7,193 12 30 voorspanning 15 kg cm218 7,328 12 30 geen19 7,463 12 20 geen20 7,598 12 20 voorspanning 15 kg/cm221 7,733 12 20 voorspanning 7,5 kg/cm222 7,060 12 20 zachtstaal 5 ? 6 p. m123 8,003 8 40 zachtstaal 5 ? 6 p. m'24 8,138 8 40 voorspanning 15 kg/cm225 8,273 8 30 voorspanning 15 kg/cm226 8,408 8 30 zachtstaal 5 ? 6 p. m168 Cement 13 (1961) Nr. 2ConclusiesWelke zijn nu de conclusies die kunnen worden getrokken uit aldeze buitenlandse ervaringen?a. Behalve in Frankrijk, heeft men in de beginperiode in allelanden zeer veel moeilijkheden ondervonden.b. Deze moeilijkheden zijn in eerste instantie te wijten aan ont-werpfouten, doch voorts ook (bij voorbeeld in Duitsland) aangrote uitvoeringsfouten. Naderhand is dit verbeterd.c. De nabehandeling van het beton binnen 24 uur is veelal onvol-doende gebleken.d. Zowel bij de projecten met nagerekte kabels als die met vijzelsen wiggen ontstonden vaak na korte tijd, en veelal binnen 24uur, scheuren. Bij nagerekte kabels meestal ter plaatse van dekabels.e. Groot is het aantal variaties in methoden, grootte van de voor-spanning, grondankers enz.f. De besparing is bij de betonwegen gering en dit betreft alleenhet verschil in dikte (in de orde van 10-15 cm). Hiertegenoverstaan de veel grotere kosten van de voorspanning.g. Bij vliegvelden zijn de besparingen veel groter (30-45 cm). Hierkan dus met voorspanning een, ten opzichte van de normalebeton- of asfaltbetonconstructie, concurrerend ontwerp wor-den verkregen. Dit is onder meer bewezen bij aanbestedingenmet vrije ontwerpen in Duitsland en Frankrijk.h. De laatst uitgevoerde projecten, vooral in Duitsland en Frank-rijk, voldoen zeer goed.Als algemene conclusie voor Nederland kan worden gesteld:Alle buitenlandse ontwerpen zijn veel te duur, hetgeen wordtveroorzaakt door het ontwerp (nagerekte kabels, vijzels of wig-gen) en de daaruit voortvloeiende ingewikkelde en veelvuldigemanipulaties en bewerkingen.Voor Nederland heeft slechts d?t ontwerp een kans, dat eenvou-dig van opzet is en waarmee in de normale wegen bouw-praktijvlot en zonder stagnatie kan worden gewerkt.Op grond hiervan is het naar mijn mening een grote verdienstevan ir. Obertop van het Rijkswegenbouwlaboratorium geweestom hiervoor de eerste richtlijnen te ontwerpen, die in zijn artikelin Wegen (1957) Nr. 6 nader zijn omschreven.Op basis van dit ontwerp zijn op Rijksweg Nr. 4A de nader uitge-werkte projecten uitgevoerd, die in het volgende gedeelte vandit artikel worden omschreven.Proefvakken te Leidschendam en LeiderdorpHet ontwerpa. HoofdafmetingenDe lengte van de platen van de eerste drie proefvakken bedraagt100 m; deze waarde werd gekozen na bestudering van de buiten-landse ontwerpen. De platen zijn 7,25 m breed, met in het middeneen langsvoeg. De dikte bedraagt 12 cm. Uit de resultaten vanbuitenlandse proefnemingen en uit de in het navolgende opge-nomen berekeningen bleek, dat met deze dikte kon worden vol-staan. Bovendien is bij deze dikte voldaan aan de economische eis,die aan het ontwerp werd gesteld. De kosten van de aan te bren-gen voorspanning moesten namelijk ongeveer gelijk zijn aan dekosten van een betonplaat ter dikte van 11 cm (23 - 12 cm).b. FunderingTen einde verschillende mogelijkheden onderling te kunnen ver-gelijken, werd als fundering voor twee platen een verdicht zand-bed gekozen en voor ??n plaat een zand-cementstabilisatie terdikte van 15 cm.c. Spanningen ten gevolge van belastingEen eindige betonplaat kan worden belast op de hoeken, op deranden en op enige afstand van hoeken en randen, dat wil zeggenop het midden van de plaat.De bij deze belastingsgevallen behorende spanningen moetenworden berekend. Gebleken is, dat de spanningen in de hoekenen randen veelal maatgevend zijn. De berekening van de span-ningen optredend bij belasting van het midden van de plaat wordtdan ook achterwege gelaten.HoekbelastingUit de vele Amerikaanse onderzoekingen en proefnemingen isgebleken, dat de door Pickett gewijzigde formules van Wester-gaard de praktijk het beste benaderen.In de dwarsvoegen van het ontwerp kan geen belastingoverdrachtvan de ene plaat op de andere plaats vinden. In dit geval dient devolgende formule te worden gebruikt:Cement 13 (1961) Nr. 2In 1956 zijn temperatuurmetingen verricht op de betonverhar-ding van Rijksweg Nr. 4A (fig. 27a, blz. 70). Het max. temperatuur-verschil bedroeg 0,4 ?C per cm (ca. 10? over 23 cm plaatdikte)indien het temperatuurverloop eenvoudigheidshalve rechtlijnigwordt aangenomen. Uit de in 1939 verichte metingen op de beton-verharding van Rijksweg Nr. 12 (fig. 27b, blz. 70) blijkt echter, datrekening moet worden gehouden met een temperatuurverschilvan 0,6? per cm (ca. 10,5 ?C over 18 cm). Deze laatste gegevenskomen overeen met resultaten van Duitse metingen (zie 'Ab-messungen von Fahrbahnplatten in Betonstrassen', Strassen- undTiefbau, juli 1957). Ook metingen in Washington U.S.A. gaven eentemperatuurverschil van ten hoogste 0,4? tot 0,7 ?C per cm.69fig. 27a. (links) temperatuurverschillen in een betonweg (Rijksweg Nr. 12) op een warme zomerdag (20-21 augustus 1939);fig. 27b. (rechts) idem op Rijksweg Nr. 4A (31 augustus 1957)Voor de onderhavige berekening is het maximaal te verwachtentemperatuurverval dan ook gesteld op 0,6? per cm, terwijl hetverloop is benaderd door een rechte lijn. De trekspanning, diehierbij ?n de 12 cm dikke betonplaat optreedt, volgt uit de formule(In deze formule is = het temperatuurverschil tussen boven-en onderzijde van de plaat = 12 ? 0,6? ; = de specifieke ver-lenging van het beton per ?C = 10-5).e. Plaatlengte; wrijvingDe maximaal toelaatbare plaatlengte van een verharding in voor-gespannen beton wordt bepaald door de wrijving tussen de plaaten de ondergrond en door de grootte van de voorspanning. Dewrijving moet allereerst overwonnen worden door de voorspan-ning, wanneer de voorspanning op het beton wordt aangebracht,na voldoende verharding van het beton. Bovendien kan bij plot-selinge afkoeling van de plaat, in het midden van de plaat vermin-dering van de voorspanning optreden, overeenkomend met demaximale wrijving. Voldoende voorspanning moet dan resteren.Omgekeerd zal bij plotselinge verwarming van de plaat een druk-verhoging kunnen optreden, overeenkomend met de maxinalewrijving. Deze drukkrachten kan het beton bij de onderhavigelengten zonder bezwaar opnemen. Indien vrije uitzetting aan deuiteinden wordt verhinderd, kunnen w?l bijzonder hoge druk-spanningen optreden, doch dit probleem zal nader worden be-sproken bij de voegen.De bedoelde proefvakken zijn circa 100 m lang. De gemeten wrij-vingsco?ffici?nt was maximaal 1,0. De spanningsvermindering tengevolge van wrijving zal dus maximaal kunnen bedragen: = f. . l = 1,0 . 2,4 . 10-3. 50 .102= 12 kg/cm2Hierin is Y = het volumegewicht van beton (in kg/cm3) en I = dehalve plaatlengte (in cm).Tussen de verharding en de fundering is een dunne laag bitumenen een laag papier aangebracht. In het buitenland heeft men ge-tracht om de wrijvingsco?ffici?nt te verlagen door verschillendesoorten tussenlagen. In enkele gevallen bleek de wrijvingsco?ffi-ci?nt bij beproeving in het laboratorium 0,3 tot 0,5 te bedragen.Doch bij toepassing van de in het laboratorium onderzochte tus-senlagen in de praktijk bleek toch weer een wrijvingsco?ffici?ntvan ca. 1 aanwezig te zijn.Op de met bitumen-emulsie afgesproeide zandstabilisatie is daar-om bij de proefvakken slechts een laag papier aangebracht. Erwordt dus gerekend met een wrijvingsco?ffici?nt f = 1. Hierbijis vooropgesteld, dat de wrijvingsco?ffici?nt over het gehele op-pervlak gelijk en constant is. Dit is echter niet geheel juist (ziePeltier, 'Contribution ? l'?tude des routes en b?ton pr?con-traint', Revue des Rouies et A?rodromes, oct. 1958, en 'Considera-tions in the selection of slab dimensions', Journal of the AmericanConcrete Institute, oct. 1956). De invloed van de gemaakte fout opde gesommeerde spanningen is echter gering.f. Ongunstigste spanningenDe te verwachten maximale spanningen bedragen dus:70type funderingzandbed zand-cementten gevolge van wielbelastingvan 4 ton (zie punt c)56 47ten gevolge van verhinderdetemperatuurskromming(zie punt d)14 14ten gevolge van wrijving(zie punt e)1282 1273Hier tegenover staat de buig-treksterkte van beton, groot60 kg/cm2.g. Toe te passen voorspanningDe voorspanning zou dus ten minste 22 kg/cm2resp. 13 kg/cm2moeten bedragen. Gerekend moet nog worden met spannings-verliezen ten gevolge van krimp, kruip en elastische verkortingvan het beton en de relaxatie van de staalspanning.Blijkens de verkregen gegevens van de Nederlandse SpanbetonMaatschappij te Alphen aan den Rijn moest hiervoor wordengerekend op ongeveer 8 kg/cm2.Op grond hiervan zou dus ten minste een beginvoorspanning van30 kg/cm2benodigd zijn, hetgeen dus impliceert, dat de veilig-heidsco?ffici?nt voor dit ontwerp ongeveer 1 bedraagt.Ir. Obertop berekende in zijn reeds genoemd artikel in Wegenaanmerkelijk lagere spanningen, doch uit veiligheidsoverwegingenwerd besloten om de hierboven vermelde waarden van 22 resp.15 kg/cm2aan te houden.h. Aangebrachte wapeningIn de platen zijn aangebracht 60 draden Demka-hardstaal ? 5 mm(Q.V. 130).De totale voorspankracht in een dwarsdoorsnede van een strookter breedte van 3,625 m bedraagt (voor een voorspanning van22 kg/cm2) dan 12 ? 362,5 ? 22 kg = 95 700 kg.De draden liggen in het midden van de plaat. Om de uiteindelijkevoorspanning van 22 kg/cm2in het beton te brengen, is dus perAls aanvangsspanning is gekozen een staalspanning van ongeveer110 kg/mm2, hetgeen overeenkomt met ongeveer een voorspan-ning van ca. 30 kg/cm2in het beton.i. DwarswapeningEr is een dwarswapening toegepast van staven ? 10 mm, 30 cmh.o.h., eveneens in het midden van de plaat.Voor de constructie zou het uiteindelijk beter zijn, dat de zacht-stalen wapening onderin de plaat zou liggen, doch gezien de ge-ringe plaatdikte was dit niet mogelijk, omdat hierdoor de uit-voering sterk zou worden bemoeilijkt.Cement 13 (1961) Nr. 2foto 29. het betonneren van de proefplaat te LeidschendamDe functie van de dwarswapening werd als volgt gedacht:1. het beperken van eventueel ontstane langsscheuren tot door-scheuren;2. bij het ontstaan van ondiepe scheuren verandert de meewer-kende doorsnede, op grond waarvan het zachtstaal trekspan-ningen gaat opnemen.j. Versterking van de plaatuiteindenBij nadere bestudering bleek, dat het noodzakelijk was om aan deuiteinden van de platen (fig. 28 dsn. C/C en foto 30) eveneensextra versterkingen aan te brengen en wel om de volgenderedenen :1. Na het verharden van het beton, wordt de voorspanning aan-gebracht, doordat de voorgerekte draden worden doorge-brand. De plotseling plaatselijk op het beton aangrijpendekrachten veroorzaken kerfspanningen, die het beton niet kanopnemen.foto 30. detail plaatuiteindefig. 28. schema met doorsneden en frame van de voorgespannenproefplaat te Leidschendam2. De staalspanning wordt op het beton overgebracht door deaanhechting van het beton aan het staal. De na het doorbran-den van een draad plotseling aangrijpende kracht is echter instaat om de aanhechting over een bepaalde lengte te over-winnen. De draad 'slipt' iets in het beton en verkrijgt aan hetuiteinde spanningsverlies. Het beton is aan het uiteinde dusminder of niet voorgespannen en dit moet gecompenseerdworden. Op grond hiervan zijn, ter versterking van de plaat-uiteinden, over de volle breedte en over een lengte van 0,50 m,zachtstalen wapeningsnetten aangebracht, zowel onder alsboven in de plaat.k. PapierEvenals bij normale cementbetonwegen, zijn de platen in voor-gespannen beton van de onderlaag gescheiden door onderleg-papier.Cement 13 (1961) Nr. 2 7II. Langsvoeg (fig. 28, doorsn. B-B, blz. 71):De twee 3,625 m brede stroken zijn door een verticale langsvoegvan elkaar gescheiden. Koppelijzers ? 10, lang 50 cm, op onder-linge afstanden van 30 cm, verbinden de stroken.Waar de platen op de zandbaan zijn aangelegd is onder de langs-voeg een 30 cm brede strook rubero?d aangebracht, waarondereen strook van zand-cement.UitvoeringHet aanbrengen van de voorspanningAangezien de mogelijkheid bestond, dat tijdens de uitvoering vanhet werk diverse onverwachte moeilijkheden zouden ontstaan,werd besloten om de eerste plaat niet in de hoofdbaan, doch ineen spruitweg nabij het viaduct in de Landscheidingsweg aan teleggen.Aangezien de ervaringen met deze plaat gunstig waren, werdendaarna in de hoofdbaan twee proefplaten aangelegd.Het voorgespannen hardstaal is voorgerekt, d.w.z. dat de dradengespannen zijn v??rdat het beton wordt gestort. Totdat h?t betonvoldoende sterkte bezit en in staat is om de voorspankracht op tenemen, moet deze kracht dus op andere wijze worden opgenomen.Voor het proefvak is de volgende werkwijze gevolgd (zie fig. 28,blz. 71 en foto 31).Voor beide koppen van de plaat is een voorgespannen betonbalkgeplaatst. Deze balken (dwarsdoorsnede 120 ? 45 cm2) zijn voor-gespannen met een kracht van 420 ton. De voorspankracht is aan-gebracht volgens het systeem Dywidag met 14 staven ? 26 iniedere balk. Bij het Dywidagsysteem worden de staven gerekt, totde vereiste spanning aanwezig is, waarna een moer wordt aan-gedraaid op het, van een schroefdraad voorziene, staafuiteinde.Een speciale volgplaat tussen de moer en het beton spreidt devoorspankracht.Naast beide lange zijden van de plaat zijn tussen de twee voor-gespannen balken 2 rijen persbuizen, met een diameter van60 cm en een wanddikte van 5 mm, uitgelegd en gekoppeld. Ver-volgens zijn de hardstalen draden per paar tussen de persbuizenuitgelegd en door de in de voorgespannen balken gespaarde gatengevoerd naar de andere zijde van de balken, om aldaar, na gerektte zijn, met hardstalen wiggen in stalen blokjes te worden vast-gezet (foto 32). Het rekken van de draden en het aandrukken vande wiggen tussen de gespannen draden, gebeurde met twee hy-draulische vijzels, die in ??n apparaat waren verenigd (foto 33).De voorgespannen balken werden door de gespannen dradenbelast op buiging, terwijl de persbuizen op druk werden belast.Om de knikveiligheid van de persbuizen te vergroten werdendeze met water gevuld.De doorbuiging van de balken, de elastische verkorting van depersbuizen en de samendrukking van het materiaal tussen deflenzen van de persbuizen bleek tezamen maximaal ongeveer 8 cmte zijn. Dientengevolge verloren de eerst gespannen draden ca.8 cm rek en hierdoor ontstond spanningsverlies. Alle dradenkregen daarom een, vooraf berekende, extra rek. Gemiddeld wasde totale rek ongeveer 65 cm (bij een draadlengte van 113 m).Met een spanningsmeter kon worden gecontroleerd of de uit-eindelijke spanning in alle draden de vereiste waarde verkreeg.Deze spanningsmeter werkt als volgt: (zie foto 34 en fig. 35).De meter wordt op twee punten op een draad geklemd. Middentussen deze punten wordt aan de draad een uitwijking gegeven.De kracht die hiervoor nodig is wordt gemeten. Uit de afstandtussen de ingeklemde punten, de uitwijking van de draad en degemeten kracht, volgt de draadspanning.De gevolgde werkwijze bleek nog een complicatie te hebben. Optwee achtereenvolgende dagen werd voor ??n rijstrook respec-tievelijk het hardstaal gespannen en het beton gestort. De dradenvoor de tweede strook konden pas gespannen worden, nadat hetbeton van de eerste strook reeds enigszins was verhard.Ten gevolge van het uitrekken van de draden van de tweedestrook werd een deel van de bovengenoemde verplaatsing envormverandering van de voorgespannen balken en de buizenverkregen; aangezien deze beweging ook voor de uit de koppen72 Cement 13 (1961) Nr 2foto 31. detail framefoto 32. detail eindbalk met draadverankeringenfoto 33. hydraulische vijzel voor het spannen en vastwiggen van dedradenfoto 34. draadspanningsmeterfig. 35.schema werking draadspanningsmeterMet de meter wordt de gespannen draad een bekende uitwij-king gegeven. De hiervoor benodigde kracht wordt gemeten.De draadspanning S volgt dan uit: ?P . ?I = S . , hiervoormoet de draaddikte gering zijn ten opzichte van l.van de gestorte eerste strook stekende draadeinden werd mede-gemaakt ontstond spanningsverlies en dientengevolge werd hetbeton van deze strook voorgespannen.Om deze voorspanning goed te kunnen opnemen moest het betondus enigszins verhard zijn. Uit de metingen en de berekeningenbleek, dat de voortijdige voorspanning aan de uiteinden van deplaat gemiddeld 12 kg/cm2bedroeg.Tijdens het spannen waren baddingen over de gespannen dradengelegd om de vrijkomende energie van eventueel losspringendeof brekende draden op te vangen. Zodoende werd voorkomen,dat de draden hoog opsprongen, hetgeen levensgevaarlijk zou zijn.Tijdens het werk is het breken en losschieten van de dradenenige malen voorgekomen en de genomen maatregelen blekenzeer effectief te zijn. Desondanks had men de neiging de veilig-heidsmaatregelen weg te laten, omdat deze hinderlijk zijn, zodathierop scherp moest worden toegezien.Ten einde de draden op de juiste hoogte te houden zijn hierondertijdelijk houten klosjes geplaatst, die tijdens het betonstortenwerden verwijderd. In het tweede en derde proefvak is gebruikgemaakt van ingebetonneerde betonblokjes en van uit beton-staal gebogen Supporten.Het voorspannen werd uitgevoerd door de Nederlandse Span-beton Mij. te Alphen aan de Rijn.Als bekisting is gebruikt de normale (23 cm hoge) bekisting voorbetonwegen, die 11 cm werd ingegraven. Twee houten balken,waarin op de juiste afstanden gaten voor de hardstaaldraden wa-ren geboord, be?indigden de bekisting aan de koppen van deplaten.DwarswapeningIn de eerste strook werd de zachtstalen dwarswapening aan deonderzijde van het hardstaal bevestigd. Tijdens het storten van hetbeton zijn de op deze wijze bevestigde dwarsstaven veelvuldiglosgetrapt. Op grond hiervan werd besloten om in de tweedestrook het zachtstaal op het hardstaal aan te brengen.BetonGebruikt is het normale betonwegen beton met 3S0 kg cementper m3.De betonspecie werd in de eerste strook met de hand en in detweede strook met de verdeelmachine gestort.In beide gevallen werkte een trilmachine het beton af. Ter plaatsevan de zachtstalen wapeningsnetjes in de uiteinden van de plaatis het beton extra verdicht met een kleine handtriller.Op het beton werd een zandlaag aangebracht, die 2I dagen isnatgehouden.Het doorbranden van de draden is geschied zes dagen na het stor-ten van het beton in de tweede strook, op grond waarvan devoorspanning in de plaat werd gebracht.Gedurende deze 6 dagen traden geen grote temperatuursdalingenop, waardoor het gevaar voor het optreden van scheuren ten ge-volge van de krimp in de lange, niet voorgespannen plaat sterkwerd gereduceerd.(vervolg in Cement 13 (1961) Nr. 3)Duitse Betondag 1961, Berlijn, 22 t/m 24 maart 1961De door de Duitse Betonvereniging georganiseerde 'Betondag1961' wordt gehouden van woensdag 22 maart t/m vrijdag 24maart 1961 in de Benjamin-Franklin-Congreshal aan de John-Foster-Dulles-Allee te Berlijn. Op de eerste congresdag vinden's morgens de algemene ledenvergadering en de offici?le ope-ning plaats, terwijl 's middags, evenals de gehele tweede congres-dag, zgn. voordrachtszittingen worden gehouden. Het programmavermeldt daarbij de behandeling van de volgende onderwerpen:kunststoffen ter bescherming tegen corrosie, toepassing van pre-fabricage, eigenschappen van cementsteen, Berlijnse rioolwater-zuiveringsinstallatie 'Ruhleben', krachtcentrale te Rio-Negro,hooggelegen stadsstraten, bouwtechnische documentatie in dienstvan de 'betonman', kademuur in Rangoon, bruggen in de auto-snelweg Bologna-Florence en de nieuwe brug bij Bettingen. Dederde congresdag wordt besteed aan zgn. werkzittingen, waarinverschillende werkgroepen van de 'Deutscher Ausschuss f?rStahlbeton' (DAfS) voorstellen voor de nieuwe 'Deutsche Stahl-betonbestimmungen' zullen doen, terwijl voorts een overzichtzal worden gegeven van de onderzoekingen, die momenteel doorDAfS-werkgroepen worden gedaan. Ten slotte zal het probleemvan de beperking van de doorbuiging aan de orde worden gesteld.De ochtend van de derde congresdag kan ook worden besteedaan excursies naar interessante betonwerken.Belangstellenden kunnen zich in verbinding stellen met de'Deutscher Beton-Verein E.V.', Bahnhofstrasse 61 (Postfach 543)Wiesbaden, Duitsland.'Het oeroude beton nog steeds in ontwikkeling'Openbare les van ir. J. Zwart, lector 'gewapend beton'Bij de aanvaarding van het ambt van lector 'gewapend beton' inde afdeling der Weg- en Waterbouwkunde aan de TechnischeHogeschool te Delft, heeft ir. J. Zwart op vrijdag 3 februari 1961in het Gebouw voor Weg- en Waterbouwkunde te Delft eenopenbare les gehouden, waarvan de titel en het thema luidde 'Hetoeroude beton nog steeds in ontwikkeling'. Deze les, waarinir. Zwart een aantal flitsen uit de evolutie van het beton geeft,vanaf de grijze oudheid tot in de tegenwoordige tijd, zal in hetvolgende nummer van Cement worden gepubliceerd.Cursus 'Betontechnologie' 1960/1961Het examen voor de cursus Betontechnologie, die ook voor1960/1961 door de Bond voor Materialenkennis in samenwerkingmet de Betonvereniging is georganiseerd, zal worden afgenomenop dinsdag 7 maart 1961, van 14.00-16.00 uur in 'De Handels-beurs', Mariaplaats 13 te Utrecht. De cursus 1960/1961 is opwoensdag 22 februari 1961 besloten met een 'forum'-middag(van 14.00-17.00 uur) onder voorzitterschap van ir. N.J. Ren-gers, in de 'blauwe zaal' van Esplanade, Lucas Bolwerk, Utrecht.6e Internationale Congres van de 'International Union ofArchitects', Londen, 3 t/m 7 juli 1961Het 6e Congres van de internationale architectenvereniging'I.U.A.', dat als thema 'Nieuwe technieken en materialen - hun in-vloed op de architectuur' heeft, wordt gehouden van maandag3 juli t/m vrijdag 7 juli 1961 in Londen. Voor dit congres zijn drierapporten opgesteld, t.w. 'An historical survey of architecturalchange caused by the emergence of new techniques and materials'(Prof. H. R. Hitchcock, U.S.A.), 'The influence of reinforcedconcrete and technical and scientific progress on the architectureof today and tomorrow' (Prof. P. L. Nervi, Itali?) en 'The impacton architecture of industrialized methods'(Prof. J. Hryniewiecki,Polen). De deelneming aan dit congres (?18,-- per persoon) staatopen voor architecten en voorts voor allen die rechtstreeks ofzijdelings met de architectuur te maken hebben.Belangstellenden dienen zich te richten tot: The OrganizingSecretary, Sixth Congress of the IUA, Royal Institute of BritishArchitects, 66 Portland Place, London W1, Engeland.Cursus tot opleiding voor het examen 'BetonconstructeurB.V.' in Hengelo (Ov.)Aan de R.K. Hogere Technische School te Hengelo (.), directeurdrs. F. Buijs, begint in september 1961 voor diegenen, die in hetbezit zijn van een getuigschrift H.T.S. (vroeger M.T.S.), afdelingenBouwkunde of Weg- en Waterbouwkunde, en die met goed gevolgeen eind augustus 1961 af te nemen toelatingsexamen afleggen,een tweejarige cursus tot opleiding voor het examen 'Beton-constructeur B.V.', dat enige jaren geleden door de Betonvereni-ging is ingesteld en sedertdien elk jaar wordt afgenomen.Belangstellenden wordt verzocht zich schriftelijk te wenden totde directeur van de R.K. Hogere Technische School, Sloets-weg 155, Hengelo (.).6e 'Conferentie van de Silicaatindustrie', Boedapest, 5 t/m7 oktober 1961De 6e 'Conferentie van de Silicaatindustrie', die georganiseerdwordt door de 'Wetenschappelijke Vereniging voor de Silicaat-industrie', zal plaats vinden op 5 t/m 7 oktober 1961 te Boedapest.Belangstellenden dienen zich te richten tot: Szilik?tipari Tudo-m?nyos Egyes?let, V. Szabads?g t?r 17, Technika H?za, Budapest,Hongarije.Cement 13 (1961) Nr. 2 73fig- 1kwart gedeelteplattegrond enhalve verticaledoorsnede74 Cement 13 (1961) Nr. 2