Kennisplatform over betonconstructies

Experimenteel Beton
Spelenderwijs de mogelijkheden van beton ontdekken
Naomi Heidinga

ma 13 mei 2019
artikel

Een traploze trapmal, geaderd beton en 'Grow-crete'. Het zijn enkele resultaten van de workshops Experimenteel Beton. Deze workshops, waarbij ontwerpers en betonproducenten samen de mogelijkheden van het materiaal beton onderzoeken (foto 1), zijn bedoeld om beide partijen dichter bij elkaar te brengen. In plaats van grijs, saai en functioneel, wordt beton speels, innovatief en grensverleggend. Een andere manier van kijken op een 'alledaags' materiaal. In deze editie van dit terugkerende evenement draaide het om adaptieve bekistingen. Met ontwerpers van MVRDV werd daarnaast een incompanysessie gedaan, waarbij werd onderzocht hoe één materiaal (beton) meerdere functies kan vervullen, als 'All-crete'. De resultaten van de workshops zijn gepresenteerd tijdens de Bouwbeurs (foto 2).

1. Tijdens de workshops kwamen producenten en ontwerpers met elkaar in contact (foto: bureaubakker)

Beton is als vloeibaar steenachtig materiaal in alle vormen te gieten. Eén van de belangrijkste beperkingen daarbij is de mal. Het vervaardigen van bekistingen vraagt niet alleen tijd en vakmanschap, het is ook kostbaar. Voor unieke producten is dit proces bovendien weinig duurzaam: in sommige gevallen kan een mal slechts één keer worden gebruikt. Niet verwonderlijk dat bij deze editie van Experimenteel Beton gekeken is naar manieren om deze nadelen te omzeilen. Dat leverde interessante ideeën op, zoals een mal van klei. Voor de producenten van constructieve betonproducten is de onderzochte vorm in de dagelijkse praktijk wellicht niet toepasbaar, maar het geeft wel richting aan nieuwe ideeën.

"Er is toch sprake van een cultuurverschil tussen producenten en ontwerpers"

En dat is precies de bedoeling van de workshops Experimenteel Beton. Het fenomeen is niet nieuw, het bestaat al sinds 2003, toen een initiatief van Hans Köhne, van het toenmalige Cement&BetonCentrum. Nu ligt het alweer een paar jaar op het bordje van het Betonhuis Constructief Prefab (voorheen Ab-Fab). Ook de naam wisselde wel eens. In het verleden werd de term ‘Concrete Casestudies of Casestudies Prefab Beton’ gebruikt. Maar de doelstelling is altijd hetzelfde gebleven. “Ons doel is om producenten en ontwerpers met elkaar in contact te brengen,” aldus Siebe Bakker, van bureaubakker. Bakker, bedenker van het format, fungeert als moderator en heeft alle edities meegemaakt. “Belangrijkste doel voor deelnemende producenten is om hun afnemers beter te leren kennen. Op deze manier raakt men meer thuis in elkaars gedachtewereld. Er is toch sprake van een cultuurverschil tussen beide groepen.”

2. Presentatie resultaten op Bouwbeurs (foto: bureaubakker)

Een ander voordeel voor producenten is dat het hen de kans geeft om het materiaal op een manier te testen, waar in de dagelijkse praktijk geen gelegenheid voor is. Omdat dit te kostbaar is, of teveel tijd kost. Deelname aan Experimenteel Beton is tevens goed voor het imago van betonproducenten: hiermee kan men laten zien dat men buiten de gebaande paden durft te gaan. “Je kunt als bedrijf je innovatieve karakter tonen. Deelname zorgt er tevens voor dat bedrijven beter kunnen inspelen op bijzondere vragen van klanten. Medewerkers raken dankzij dit project vertrouwd met een andere manier van denken.”
“Voordeel is dat wij architecten leren kennen en zij ons,” vertelt Niels van der Hulst, directeur van Geelen Beton. Het bedrijf doet al jaren mee aan de workshops. “Er worden ideeën geopperd waar wij nog niet aan gedacht hadden. Soms leveren de studies ook concreet iets op. Zo hebben we in 2009 de Betonprijs gewonnen met gevelelementen met glasscherven voor het Datacenter Delft. Dergelijke betonelementen hebben we tijdens de studie voor het eerst toegepast.” Belangrijk vindt Van der Hulst echter ook wat deelname oplevert voor zijn medewerkers. “Zij vinden het leuk om mee te doen, het is voor hen een motivator.”

Proces

In de eerste brainstormsessie wordt gekeken naar de achtergrond van ideeën. Zijn er eventuele bestaande voorbeelden of relevante projecten in een ander materiaal, die kunnen helpen om een idee aan te scherpen? Bakker: “Met zijn allen denken we na over hoe we deze ideeën kunnen realiseren. We vragen daarbij om te focussen op de kansen, in plaats van onmogelijkheden zoals: dit kan niet, want het is te duur, er is geen markt voor of het is technisch te moeilijk.”
Tijdens de tweede brainstormsessie worden de voorstellen verder besproken en daarna doorontwikkeld tot werkbeschrijvingen. Daarbij wordt gekeken naar welke nieuwe technieken, toeslagmaterialen of combinaties met andere producten mogelijk zijn. Vervolgens wordt gekeken naar compatibiliteit: projecten worden ondergebracht bij de producent die qua ervaring of faciliteiten het best bij het onderwerp past. Er worden teams gemaakt van een producent en een of meerdere ontwerpers.

De brainstormsessies vonden in mei 2018 plaats. Zo’n 7 producenten van constructieve betonproducten en 25 architecten deden mee, waaronder een aantal nieuwelingen. “De nieuwe bedrijven nemen we niet aan de hand mee in het proces. Wel leggen we uit dat deelname niet vrijblijvend is. Ontwerpers steken hun kostbare tijd in het project, we verwachten van bedrijven dezelfde inzet. Het kan niet zo zijn dat men op vrijdagmiddag om 17 uur nog even iets in elkaar flanst en klaar. We vragen tijd en professionaliteit van de deelnemers.”

Dubbel dubbelgekromde panelen

Hendrik Herder deed mee namens Haitsma Beton. Samen met Verhoeven Timmerfabriek en architecten Mark Hemel en Arman Kayhan heeft het bedrijf geëxperimenteerd met dubbelgekromde panelen (foto 4 en fig. 5). “Een opvolger van een eerder project, waarbij we dubbel dubbelgekromde panelen hebben gemaakt,” aldus Herder. Dubbelgekromde elementen maken is niet nieuw. Toch was dit een waardevolle exercitie voor Haitsma Beton. “Normaliter stort je dubbelgekromde elementen horizontaal. De mate van kromming breng je aan na het storten, tot zo’n twee uur later, als de specie zich is gaan zetten. Dit proces is vrij kritisch. Voordeel van de dubbel dubbelgekromde elementen is dat deze verticaal kunnen worden gestort. Daarvoor hebben we de mal een kwartslag gedraaid en deze voorzien van een groot aantal pennen. Hiermee kun je vooraf de kromming instellen. Dit scheelt in je productieproces.”
Ondanks die tijdswinst, is het nog steeds een vrij kostbaar proces. Toch ziet Herder kansen. “Het is nu nog relatief duur, maar er kan zeker opgeschaald worden. Daardoor kun je ook grotere elementen maken.”

3. Een van de uitwerkingen van de dubbel dubbelgekromde panelen

4. Schets dubbel dubbelgekromde panelen (bron: Haitsma Beton)

Traploze trapmal

Bakker ziet mogelijkheden voor de traploze trapmal (foto 6), een idee van HCI Betonindustrie, architect Jos Roodbol en Cindy Vissering van het Betonhuis. Bakker: “Normaal gesproken moet voor elke trap een aparte mal worden gemaakt. Vaak zijn de verschillen tussen de trappen gering. Aanpassingen aan op- en aantreden kunnen soms ook noodzakelijk zijn op het allerlaatste moment, wanneer tijdens de bouw blijkt dat andere gebouwdelen toch afwijkingen vertonen ten opzichte van het ontwerp. Daarom is gewerkt aan een malsysteem dat traploos kan worden ingesteld. Zodoende kan elke gewenste trap eenvoudig worden vervaardigd.”

5. Traploze trapmal, een malsysteem dat traploos kan worden ingesteld (foto: bureaubakker)

5. Resultaat gebruik traploze trapmal (foto: bureaubakker)

Geaderd beton

Bakker werkte zelf mee aan een experiment met geaderd beton (foto 7), samen met Byldis en architect Patricia Hessing. Daarbij is onderzocht hoe je beton kunt maken met één van de zichtbare eigenschappen van natuursteen als marmers: aders in de steen. Imperfecties, patronen en schakeringen, die ogenschijnlijk volledig willekeurig tot stand komen, maar ook leiden tot series elementen die duidelijk herkenbaar familie van elkaar zijn. Er is getest met productiemethoden en mengsels die vanuit hun inherente karakter de gewenste patronen en texturen genereren. De eindresultaten zijn niet esthetisch ontworpen, alleen de productiemethode is bepaald.

6. Proces van het experiment met geaderd beton (foto: Byldis)

6. Proces van het experiment met geaderd beton (foto: Byldis)

6. Proces van het experiment met geaderd beton (foto: Byldis)

All-crete

Naast de reguliere versie vond dit jaar voor het eerst een incompanysessie plaats, op verzoek van ontwerpbureau MVRDV. “Zij wilden de materiaaleigenschappen van beton onderzoeken. Een breed thema waar je veel zaken onder kunt scharen. Het ging ze meer specifiek om het onderzoeken hoe je één materiaal verschillende functies kunt geven. Ze willen in feite één type materiaal kunnen gebruiken voor het hele gebouw.” Dat kan alleen wanneer dit materiaal meerdere functies kan vervullen. Zo moet beton enerzijds zacht en flexibel zijn, maar daarbij wel zijn constructieve functie behouden. Op sommige plekken is lichtdoorlatendheid gewenst of moet het materiaal zelfs transparant zijn, zodat geen ramen nodig zijn. Om steden te laten vergroenen is begroeiing van beton gewenst. Een materiaal dat alles in zich heeft: zo ontstond de naam ‘All-crete’.
Onder deze noemer zijn verschillende zaken onderzocht, bijvoorbeeld: kun je beton maken dat na verloop van tijd vergaat en weer opgaat in de natuur? Of kun je beton maken dat reageert op z’n omgeving? En kun je beton zo poreus maken dat planten er makkelijk in kunnen groeien?” Aan deze incompanysessie deden ‘doorgewinterde’ bedrijven mee: Geelen Beton en Byldis, die veel ervaring hebben met de casestudies, aangevuld met Cementbouw en ENCI.

7. Een van de uitwerkingen van Flowcrete

Samen met ontwerpers van MVRDV dook Geelen Beton ook in de mogelijkheden van flexibel beton, dat meegeeft, zodat het vormbaar is en zacht is om op te zitten, onder de noemer Flowcrete (foto 8). Verschillende ideeën werden overwogen, zoals het instorten van een rubberbal of het aan elkaar binden van betonnen ballen met siliconen.

8. Grow-crete zoals te zien tijdens de Bouwbeurs (foto: bureaubakker)

Cementbouw onderzocht de mogelijkheden van begroeiing op beton, in de vorm van Grow-crete. (foto 9). Door zaden en nutriënten op te nemen in het beton, en ervoor te zorgen dat het voldoende poreus is, kan groen beton ontstaan. Toegepast in een tegel op een groot plein kan dit leiden tot ‘olifantenpaadjes’ fig. 10). Alleen op de plekken waar veel wordt gelopen slijt de begroeiing weg, en om de paadjes ontstaat groen. “Het idee van begroeid beton is niet nieuw,” aldus Bakker. “Het wordt al toegepast, maar de ideeën die hieruit voort zijn gekomen zijn interessant en hebben potentie om te worden toegepast.”

Voor Show-crete is dat wellicht lastiger, vooral met het oog op circulair beton. Door bepaalde chemicaliën toe te voegen aan beton, kun je het laten reageren op z’n omgeving. Bijvoorbeeld op temperatuur of uv-straling. Het idee is om de kleur van het beton te laten wisselen met de seizoenen – donker in de winter, lichter in de zomer.

9. Ontstaan van olifantenpaadje, uitwerking MVRDV grow-crete

De praktijk

Ook deze editie van Experimenteel Beton heeft een aantal vruchtbare ideeën opgeleverd, die wellicht in een verder uitgewerkte versie leiden tot toepassing in de praktijk. In de afgelopen jaren zijn van de tachtig ideeën die ontstaan zijn tijdens de workshops, zo’n tien tot twaalf daadwerkelijk toegepast. “Dat is mooi meegenomen, maar geen doel op zich,” aldus Bakker. “Het gaat erom op een andere manier naar het materiaal te kijken, waarbij beperkingen qua productie en financiën in eerste instantie buiten beschouwing wordt gelaten. Beton wordt dikwijls gezien als een economische optie, waarbij een esthetisch minder spannend uiterlijk op de koop toe wordt genomen. Ondanks het groeiend aantal zeer uitgesproken en aansprekende voorbeelden, waarin beton juist wordt ingezet voor de esthetische kwaliteiten, komen de meeste ontwerpers in hun praktijk niet in aanraking met deze ‘Zwitserse’ en ‘Japanse’ kunsten. Beton blijft in de ervaring van veel ontwerpers en opdrachtgevers toch vaak grijs, saai en zwaar, en lijkt vooral beperkt in de mogelijkheden het materiaal naar de hand van de ontwerper te zetten,” vindt Bakker. Experimenteel Beton helpt deze visie te doorbreken.
 

"Beton wordt dikwijls gezien als een economische optie, waarbij een esthetisch minder spannend uiterlijk op de koop toe wordt genomen"

Publicatie

Met de publicatie Experimenteel Beton 2018 is dit project afgesloten. Deze is te vinden op de website van Betonhuis Constructief Prefab. In 2020 wordt een nieuwe cyclus opgestart.

Wilt u meer informatie? Neem dan contact op met Betonhuis Constructief Prefab, Taco van den Broek, email: constructief-prefab@betonhuis.nl.

Reacties

xMet het invullen van dit formulier geef je Cement en relaties toestemming om je informatie toe te sturen over zijn producten, dienstverlening en gerelateerde zaken. Akkoord

Copyright 2019 Aeneas Media

NIEUWE SERVICE

Een mailtje ontvangen bij verschijning van een nieuwe CUR-aanbeveling? 

Aanmelden

Deze website maakt gebruik van cookies. Meer informatie AccepterenWeigeren